Zandpoort

Uit Mechelen Mapt, het vrije naslagwerk over Mechelen
Ga naar:navigatie, zoeken
English.gif A medieval city gate that exploded, causing disaster in a large area of Mechelen
Zandpoortvest

De Zandpoort was één van de twaalf stadspoorten die Mechelen rijk is geweest. Net als de eveneens als 'kleine' poort beschouwde Schermoelsblokpoort westwaarts, stond ze dicht bij de voornamere Nekkerspoelpoort, namelijk bij het einde van de Bleekstraat aan de Zandpoortvest. Alle drie gaven ze ooit uit op Nekkerspoel.

Geschiedenis[bewerken]

Al in 1361 werd de naar de oude Borght leidende Zandpoort dichtgemetseld en in 1490 bleek de brug daar over de stadsgracht verdwenen. In het poortgebouw werd geregeld buskruit gestockeerd, dat allicht vervaardigd werd in de poedermolens van Vorschenborgh.[N 1]. Na een brand en ontploffing in 1496 werd de Zandpoort opnieuw voor munitieopslag benut.[1][2][3]

Op 6 augustus 1546, tijdens een vreselijk onweer tussen 20 en 23 uur, veroorzaakte een ingeslagen bliksemschicht echter een enorme explosie van het kruit. Het hele gebouw werd weggeblazen en de binnenstad en Nekkerspoel kwamen onder het weggeslingerde puin te liggen. De ramp eiste 200 mensenlevens en ruim 600 gewonden. De schokgolf vernielde of beschadigde in nabije wijken 800 woningen en belangrijke historische gebouwen, waaronder:

De schokgolf was naar verluidt zo krachtig, dat over een afstand van 300 meter het water uit de stadsgracht werd geslingerd en men de dagen daarna overal in de stad verbrande viskadavers vond. Waarschijnlijk brandde ook het Schepenhuis want alle registers van voor die periode zijn verloren. Alleen de stadsrekeningen bleven bewaard.[5] Overigens deed zich in 1567 ook aan de poedermolens een zware ontploffing voor, met minder opmerkelijke schade dankzij de veilige afstand tot stedelijk woongebied.

Gevolgen

Na het overlijden van Margareta van Oostenrijk in 1530 had Maria van Hongarije, de zus van Keizer Karel V, haar hof verhuisd naar Brussel.

De ontploffing van de Zandpoort in Mechelen werd beschouwd als één van de grootste rampen die in deze streken plaatsvonden en één van de zwartste bladzijdes uit de geschiedenis van Mechelen, een klap die de 16e-eeuwse teneergang van Mechelen duidelijk zichtbaar maakte. De erop volgende godsdiensttroebelen en de beeldenstorm door de Geuzen (1566) brachten cultureel verval en leegloop van de stad, met veel miserie.

De eens zo trotse hoofdstad der Nederlanden, de Heerlyckheit Mechelen die één van de Zeventien Verenigde Provinciën was, verwaterde tot vrijwel een provinciestad, al werd Mechelen nog in 1559 verheven tot aartsbisdom en althans tot Napoleons tijd bleef het ook de zetel van de Grote Raad.[6]

Tekeningen

Het Mechelse stadsarchief omvat de kroniek "De beschryvinghe der gheboorte linie oft geslachts afcomst van de Edele Heeren Berthouders, met hunlieden stam-huys vooghden. Oock de naemen vande Heeren bisschoppen van Luyck, 't saemen regeerders met de Heeren Berthouders der stadt, jurisdictie ende 's lants van Mechelen, met veele waerachtighe geschiedenissen binnen de voorn. stadt als elders, vergaederdt door Henricus vanden Coelput" waarin een "Waerachtige Afbeeldinghe" van de Zandpoort staat.[4]

In de bijsacristie van de Sint-Pieter-en-Pauluskerk hangt een olieverfschilderij waarop de ontploffing van de Zandpoort te zien is: een nachtelijk tafereel van een brandend Mechelen met, op de voorgrond, een aantal personages en onderaan de tekst "Contritae lacerant turres VI pulveris aedes septena augusti fulgure Mechliniae". Dit schilderij is er één uit een reeks van vier. De andere drie bevinden zich in het Museum M in Leuven,[1] in het Mechelse stadsmuseum [7] en in een privécollectie.

De Zandpoort werd ook weergegeven in de vele tekeningen van Jan Baptist De Noter.

Nagedachtenis en tentoonstelling

Tot in het midden van de 20ste eeuw werd de ramp herdacht in de parochie van Sint-Pieter-en-Paulus. Elke zevende augustus trok de 'Processie van Destructie' door de straten van deze stadswijk.

Robert Foncke behandelde het gegeven in het artikel "Vlugschriften van de tijd over het springen van de Mechelse Zandpoort" in de 'Cercle Archéologique - Kring voor Oudheidkunde, boekdeel XXXVII' uit 1932.

In 2005 liep er een kleine tentoonstelling over de ontploffing van de Zandpoort in het Schepenhuis.

De Zandpoort leeft verder als naam van een jeugdherberg.[8]

Vergelijking

Een vergelijking kan gemaakt worden met de vuurwerkramp in het Nederlandse Enschede in mei 2000.

Externe links[bewerken]

Bronnen[bewerken]

  1. 1,0 1,1 De ontploffing van de Zandpoort te Mechelen in de nacht van 6 op 7 augustus 1546 - De vernietiging van het gehucht Nekkerspoel. Europeana. Nagezien 2014-11-18.
  2. Zicht van buiten de stad op de Zandpoort in 1490. Stadsarchief Mechelen (online: Regionale Beeldbank van o.m. Mechelen). Nagezien 2014-11-18.
  3. Zicht van binnen de stad op de Zandpoort, toestand tussen 1532 en 1546, het jaar waarin de poort verwoest werd door een ontploffing. Stadsarchief Mechelen (online: Regionale Beeldbank van o.m. Mechelen). Nagezien 2014-11-18.
  4. 4,0 4,1 Afbeelding van de Zandpoort (toestand voor 1532) in de 17de eeuwse kroniek van Hendrik vanden Coelput (Colput). Stadsarchief Mechelen (online: Regionale Beeldbank van o.m. Mechelen). Nagezien 2014-11-18.
  5. De Mechelse pompiers
  6. Mechelen – Stad met mythes
  7. De Noter, Jan-Baptist (pentekening naar een schilderij in het Hof van Busleyden). Weergave van de verwoesting na de ontploffing van de Zandpoort in de nacht van 6 op 7 augustus 1546. Stadsarchief Mechelen (online: Regionale Beeldbank van o.m. Mechelen). Nagezien 2014-11-18.
  8. Jeugdherberg “De Zandpoort”

Voetnoten[bewerken]

  1. 'Poeder' sloeg op buskruit, zie ook Poedermolenstraat.