Welkom op Mechelen Mapt! Onze pagina's zijn beveiligd tegen spam of vandalisme.
Fout ontdekt? Mee bijdragen? E-mail ons of registreer u gratis en anoniem om te bewerken.

Leuvense Vaart

Uit Mechelen Mapt, het vrije naslagwerk over Mechelen
Ga naar: navigatie, zoeken
English.gif Canal Leuven-Mechelen, built in the mid 18th century and still in commercial use

De Vaart is in Mechelse context steeds de Leuvense Vaart,[N 1] al vermelden vele officiële bronnen haar sinds 1994 als kanaal Leuven–Mechelen of recentelijker kanaal Leuven–Dijle.[N 2] Ze werd in 1750–52 tijdens de regeerperiode van keizerin Maria-Theresia van Oostenrijk gegraven tussen de Vaartkom in Leuven en het Mechelse Zennegat: een verval van 14 meter over een traject van 30 kilometer en een steenworp.[1]

Waterweg[bewerken]

Vierendeelbruggen over de Vaart in Mechelen

De Vaart is een via de vierde Dijlearm, waarin het in Waals-Brabant ontsprongen zijriviertje Voer uitmondt, te Leuven vanuit de hoofddarm gevoed lateraal kanaal naast de Dijle. Ze verkortte de af te leggen weg tot hun samenvloeiing aan het Zennegat en maakte destijds Leuven bereikbaar, en zelfs heden, met economisch verantwoorde scheepsgroottes. Door recentere Mechelse infrastructuur verloor de Dijle trouwens elke commerciële bevaarbaarheid op slechts ongeveer 5 kilometer na. Deze benedenloop vormt een kilometer voorbij de voormelde monding van de Zenne, samen met de Nete, de Rupel, welke amper twaalf kilometer verder in de Schelde uitmondt.

Het kanaal is aan het wateroppervlak 22 tot 32 m en bij de bodem 12 m breed; de waterhoogte is 3,5 m (maar wordt sinds 2008 in etappes naar 4 m uitgebaggerd, uit vooruitziendheid vermits groter dan nodig), daarboven is een vrije doorvaarthoogte van 6 m. De sluizen halen 60 meter. Vaartuigen tot 51,7 meter lengte (55 m tussen Battel en Dijle) en 7,55 m breedte behoeven geen aparte vergunning, zodat schepen van klasse II, tot 600 ton, typisch zijn.

Leuven droeg haar kanaal in 1972 over aan het Rijk en een staatshervorming maakte er sinds 1 januari 1989 een gewestelijke waterweg van. De beheerder is De Vlaamse Waterweg, voorheen Waterwegen en Zeekanaal NV, afdeling Zeekanaal.[2] Administratief valt de waterweg onder Afdeling Bovenschelde-Zeekanaal Cel Beheer en Exploitatie district 6. De bediening zit onder Afdeling Automatisatie & Scheepvaartmanagement. De trafiek in 2012 via door haar beheerde kanalen bleek gevoelig gedaald, bovenal op het kanaal Leuven–Dijle: ruim 20 procent, van 330 duizend ton vervoerde goederen in 2011 naar 261.384 ton.[3]

Kunstwerken[bewerken]

De Vaart kent te Mechelen volgende zogenaamde kunstwerken: Zennegatsluis met sinds december 2012 een beweegbare fiets- en voetgangersbrug,[N 3] N16-viaduct, Battelbrug, Battelsluis, E19-viaduct, de dubbele Plaisancebrug, het Postzegellaanviaduct dat zou vervangen worden door een Postzegelbrug, het paar vierendeelbruggen[N 4] van de spoorwegen met nog één er vlak naast en slechts ietsje verder de Colomabrug, vanwaar het gekende boottripje naar Planckendael de Duiker passeert. Deze duiker te Muizen is een sifon waardoor de Barebeek vanuit Hofstade onder de Vaart heen in het dierenpark en naar de Dijle vloeit.[4] Aan het verste eind van dat park dwarst de spoorwegbrug van de lijn 27B eveneens de grens Hofstade-Muizen.[5] Tenslotte ligt de Hofstadebrug pal op de grens Mechelen-Zemst.[N 5]

Industriële archeologie[bewerken]

De Leuvense Vaart

De Koeienschieters bekwamen hun waterweg ondanks hevig verzet van de Maneblussers, die er een bron van inkomsten (stapelrechten) bij inschoten. Bevaren sinds 1753 (tot na drie weken de sluis van Kampenhout geen stand kon houden), is de Vaart het op twee na oudste kanaal van het land, hoewel dan nog tien jaar lang infrastructuurwerken nodig bleken: Nadat in 1757 te Kampenhout en aan het Zennegat dijken braken en eind dat jaar de brug en sluis aan de huidige Plaisancebrug het begaven, werd die sluis vervangen door één te Battel en één in Boortmeerbeek; ook in Tildonk werd er eentje ingelast. In 1758 werd de duiker van Muizen beschadigd. Pas vanaf 1763 kon de Vaart haar diensten ten volle bewijzen. Men zorgde in 1835–37 voor een diepgang tot 3,60 m (waterdiepte 5,5 m) en ietsje extra in 1895 (6 m diep) maar heden geldt 2,50 m diepgang.[1] Oorspronkelijk was elk van de vijf sluizen uitgerust met extra deuren in het midden van het sas; die werden verwijderd omwille van de langer gebouwde schepen. De nog steeds behouden muren vertonen er evenwel nog de sporen van.

Uiterst weinig nog bevaren kanalen behielden alle sluizen in die mate in originele 18e-eeuwse staat en hun type met 'buiksas' is behoorlijk ongewoon. In 1997 werden de sluizen als industrieel-archeologisch waardevol beschermd; voor Mechelen betekent dit die te Battel (1763) en aan het Zennegat (1752 doch het extra stel vloeddeuren dateert van 1975), waar trouwens in beide gevallen ook de sluiswachterswoning nog bestaat.

Spokerijen[bewerken]

"Spokerijen in de Witloofstreek"
(André ver Elst)

Rond de Leuvense Vaart doen sagen en legendes de ronde. In 1990 bracht André ver Elst (afkomstig van Wespelaar en ook roots in Tildonk) het boekje 'Spokerijen in de Witloofstreek' uit waarin hij een aantal typische sagen, vertellingen en legenden uit de streek binnen de driehoek Brussel-Leuven-Mechelen verzamelde. Het gaat over figuren zoals Kleudde, de witte madam, Sloeker, de Alverman, de Framassons, kabouters, heksen, toveressen, duivels, spoken, korenpaters, de Kwade Hand, dwaallichten, enz. De volgende legende put uit dit boek:

De watergeest van de Leuvense Vaart

In Kampenhout woonde in de 18de eeuw een boer die door nijvere bewerking van zijn landerijen welvarend was geworden. Zoals zovelen protesteerde hij toen men het kanaal midden doorheen zijn eigendom groef. Te Leuven lieten de Heren van de Wet hem slechts de onmogelijke urenlange omweg om zijn versnipperde akkers te bewerken zodat zijn inkomen en bezit taanden. De treurende boer, radeloos uit op wraak, sprong in de Vaart en niemand zag hem terug. Sedertdien zat tussen Kampenhout en Wespelaar-Tildonk een watergeest immer klaar om met zijn grote klauwen eenzame wandelaars, vissers en zwemmers naar de donkerste diepten van de Vaart te sleuren. Naar verluidt werden van sommigen de stoffelijke resten niet weergevonden en anderen had de watergeest pas losgelaten nadat ze waren verdronken.

Varia[bewerken]

  • De Vaart was ook voor reizigers belangrijk, tot in 1837 de spoorlijn Mechelen–Leuven operationeel werd.
  • Tot in de tweede helft van de 20e eeuw vond men op enkele plaatsen een "overzet", waar een platbodemschuit door de inzittende bediener aan een boven het wateroppervlak over de Vaart strakgespannen ketting tot aan de overzijde getrokken werd. Als een schip in aantocht was, werd aangelegd en van aan de wal de ketting gevierd zodat die naar de bodem zonk.
  • In 1952 werd de Passerelle (verhoogde voetgangersbrug) over het kanaal gebouwd. Deze constructie stond ter hoogte van de Dijkstraat, waardoor de Willem Geetsstraat deel ging uitmaken van een fiets- en voetgangersas Dijkstraat - Belgradestraat - Pareipoelstraat - Wijngaardstraat. Door slijtage ging de brug onder de sloophamer op 15 september 2012. Er bestaan geen plannen om deze brug te vervangen, maar het alternatief zijn tot op heden de trappen van het Postzegelviaduct.
  • Velen gingen in de Vaart zwemmen en hebben het zelfs daar geleerd, onder meer aan de Auwegemvaart en te Battel. Dit werd tijdens de tweede helft van de 20e eeuw verboden.
  • Het clublokaal van de Koninklijke Cano Club Mechelen (KCCM) aan de Auwegemvaart, tussen de Auwegemstraat en de Plaisancebrug, dateert uit 1936,[6] toen de club al drie jaar bestond. Ze profileert zich nu veeleer als kajakclub. Enige sporters op de Vaart te Mechelen is een vanouds vertrouwd zomerzicht. "Aan de kanoclub" blijft tot in de 21e eeuw een bij tijd en wijl gehoord referentiepunt, al was dit veel meer gangbaar toen men nog in die buurt ging zwemmen.
  • In september 2016 veroverde kajakster Stien Verlinden uit Hombeek in het Duitse Brandenburg twee wereldtitels in evenveel dagen: marathon bij de masters (35 tot 39) en de marathon K2.[7]
  • De transformatie van de Vaart in de stationsomgeving:[8]
    • Jan 2013: Voor de aanvang van het project waren beide vaartzijdes open voor alle verkeer.
    • Sep 2014: Vernieuwing nutsleidingen aan de Hanswijkvaart
    • Jun 2014: Versteviging en verankering van de kanaaloevers
    • Jun 2015: Het heien van 30 meter lange palen in het kanaal
    • Aug 2015: Bouw van het werfplatform voor de tunnelhelft Geerdegemvaart
    • Okt 2016: Betonnering van de tunnelhelft Hanswijkvaart
    • Feb 2017: De ruwbouw van de Tangenttunnel was klaar en zit tot 12 meter onder het wateroppervlak
    • Maa 2017: Plaatsing van de spoorwegbrughoofden en van deze brug
    • Voorzien 2019: De Geerdegemvaart gaat open voor alle verkeer - De Hanswijkvaart blijft autovrij en is enkel voor fietsers en voetgangers

Galerij[bewerken]

Filmlinks[bewerken]

Galloways in de Barebeekvallei
Kanaal Leuven - Zennegat sept. 1985
Groot werfbezoek onder Vaart 2016

Bike to work
Spoorbypassbrug maart 2017
Leuvense Vaart 2019

Externe links[bewerken]

Bronnen[bewerken]

  • Leuvensevaart (ID: 200544). De Inventaris van het Bouwkundig Erfgoed. Onroerend Erfgoed (Vlaamse Overheid). Nagezien 2013-04-18.
    Beschrijving en geschiedenis (versie 1) van het kanaal
  • Dubbele schutsluis (ID: 200275). De Inventaris van het Bouwkundig Erfgoed. Onroerend Erfgoed (Vlaamse Overheid). Nagezien 2013-04-18. (sluis Boortmeerbeek)
    Geschiedenis (versie 2) van het kanaal
  • Vaartkom (ID: 25397). De Inventaris van het Bouwkundig Erfgoed. Onroerend Erfgoed (Vlaamse Overheid). Nagezien 2013-05-19. (Vaartkom Leuven)
    Geschiedenis (versie 3) van het kanaal
  1. 1,0 1,1 Waterwegenkaarten. Promotie Binnenvaart Vlaanderen. Nagezien 2013-05-18.
    Inzoomen of op de waterweg klikken naargelang de gekozen kaart
  2. De Vlaamse waterwegen onderverdeeld volgens waterwegbeheerder. Promotie Binnenvaart Vlaanderen. Nagezien 2013-05-18.
  3. Laurent, Johan [ir., afdelingshoofd Zeekanaal]. Voorstelling realisaties 2011 en projecten 2012 (Docx). Waterwegen en Zeekanaal NV (2013). Nagezien 2013-05-18.
  4. Deelbekkenbeheerplan Barebeek/Benedendijle – Doelstellingennota Basisinventaris. Provincie Vlaams-Brabant. Nagezien 2013-05-19.
  5. 'wy' (pseudon.). Spoorlijn 27B over Leuvensevaart (…). routeyou.com. Nagezien 2013-05-18.
  6. Koninklijke Cano Club Mechelen (KCCM). Bloso. Nagezien 2013-05-19. (klik 'Identificatie')
  7. Mechelse kajakster twee keer wereldkampioen. Gazet van Antwerpen (2016-09-16) Nagezien 2016-11-22.
  8. De transformatie.... Mechelen in Beweging (op YouTube) Nagezien 2017-05-13.

Voetnoten[bewerken]

  1. Vanuit Brussel passeert de aloude Willebroekse Vaart (1561), hoewel ze nooit Mechels grondgebied raakt, naast de stadskern op amper zes en ter hoogte van het Zennegat slechts 3,5 kilometer voorbij de Leuvense Vaart, zodat het gebruik van 'Vaart' als eigennaam slechts past in een duidelijke context.
  2. Een 'kanaal Leuven–Dijle' had 0 meter lang kunnen zijn, of 7 km, of 19 km, of... Deze recente naam geeft dus in tegenstelling tot 'Leuven–Mechelen' geen geografische indicatie van het eindpunt, temeer daar ook stroomafwaarts van het echte eindpunt de rivier nog steeds (een eindje en nét buiten Mechelen) Dijle heet. Daardoor is de wijziging van de officiële benaming kortzichtig vermits hooguit geschikt voor ingewijde adepten van bevaarbare waterwegen. De ware functie is een verbinding Leuven–Rupel, waartoe in het verlengde van het kanaal dat quasi recht lopende eindje van slechts duizend meter Dijle niet hoefde gegraven. Zonneklaar zou 'kanaal Leuven–Dijlemonding' zijn.
  3. Vanouds stak men te voet, eventueel met fiets aan de hand, de Vaart over bovenop de sluisdeuren, zoals men tot in de 2e helft van de 20e eeuw ook de Binnendijle over kon. Nu is zulks verboden en verhinderd. Aan het Zennegat werd ruim 100 m voor de sluis een voorlopige oversteekplaats met pontons aangelegd tot in 2013 een beweegbare definitieve brug voor zwakke weggebruikers, geplaatst in december, klaar raakte. — Bron:
      1) 3. Beweegbare brug Zennegat over enkele maanden klaar. Nieuws uit het Dijle- en Zennebekken, nr, 6, januari 2013. Coördinatiecommissie Integraal Waterbeleid. Nagezien 2013-05-19.
      2) zie bron Laurent, Johan 'Voorstelling realisaties 2011 en projecten 2012'
  4. Bulletin van Vragen en Antwoorden - Nr.2 November 2009 (Pdf) p. 145. Vlaams Parlement. Nagezien 2013-07-02. "Vierendeel was de eerste hoofdingenieur-directeur van de Provinciale Technische Dienst West-Vlaanderen en hoogleraar aan de Katholieke Universiteit Leuven. De manier waarop Vierendeel metalen bruggen ontwierp, was een revolutie in de metalen bruggenbouw. Er werden vele Vierendeelbruggen gebouwd, ook in Frankrijk, de VS, China en Japan."
  5. De Hofstadebrug ligt in het verlengde van de Trianonlaan, waarvan de noordwestelijke zijde Mechelse adressen heeft, in deelgemeente Muizen, en de zuidoostelijke Zemstse, in deelgemeente Hofstade; aan de overzijde van de Vaart ligt de Trianondreef geheel in Hofstade.