Halfgalg

Uit Mechelen Mapt, het vrije naslagwerk over Mechelen
Ga naar:navigatie, zoeken
English.gif A former neighbourhood at the southern outskirts of Mechelen, and a street that once led to it

Bezig met het laden van de kaart...

Hof van Geerdegem, Halfgalg en iets ten noordoosten (diep geel) Halfgalgstraat

Te Mechelen was de Halfgalg, ooit Heisegem genoemd,[1] een buurt ten zuidwesten van de toenmalige Hanswijk en ten westen van het Geerdegems Veld, die nu samen Tervuursesteenwegwijk heten, en net ten zuiden van het Mechels Veld en ten oosten van Schonenberg, aan de Geerdegemdries in het historisch gehucht Geerdegem.[N 1] De omgeving hoort nu tot de wijk tussen Brusselse- en Hombeeksesteenweg, Mechelen Zuid genaamd naar de er ook inbegrepen industriezone.

Etymologie[bewerken]

Of op de Halfgalg ooit iemand opgeknoopt werd, is Mechelen Mapt niet bekend. De galg voor het stadhuis en die op de Galgenberg zouden voor Mechelen kunnen volstaan hebben en aan een halve speciaal voor stoute kinderen was allicht weinig behoefte. In een omgeving waar alles veld of dries heet, en vooral dichtbij de Zenne, zou men kunnen gokken op een "gelaghe", een type grond (1509: "den gelaghe up dende van den oevere in Baersele", heden het Gelaag te Bazel). Een 'half gelaagh' zou makkelijk kunnen verbasterd geraakt zijn tot een klankherhalende 'half-galg'.[N 2]

Geschiedenis[bewerken]

Een kaart die nog geen Zemstbaan vermoedt, toont een drietal huisjes en de vermelding "De half galgh" met kleiner er meteen onder "t' huijs van de oratorie" bij een wat groter bouwsel,[2] dat aan de basis ligt van de latere Zwartkloosterstraat: De kleur van het gebouw van de oratorianen (te Mechelen steeds Oratoren geheten, bijvoorbeeld Oratorenstraat aan gene zijde van de Stenenmolenstraat en Oratorenbrug in de binnenstad) zal wel steeds baksteenrood geweest zijn maar bezittingen bekomen door opkoop van door het Frans revolutionair bewind aangeslagen goederen van geestelijken, noemde men 'zwart goed'.[3] Het ware klooster van de onderwijzende seculiere priesters vormde een bouwkundig geheel met de door hen bestuurde Grootschool (ook Grote of Publieke of Latijnse School genoemd) in de Schoolstraat, in volle stadscentrum. Die oratorianen erfden echter al in 1673 de als Hof van Geerdegem gekende hoeve, uit de eerste helft van die eeuw. Ze deed allicht dienst als buitenverblijf en ter bevoorrading, zoals toen niet ongebruikelijk voor in onze steden gevestigde congregaties. Het na verdrijving van de orde zogenaamd 'zwart klooster' werd inmiddels gerestaureerd en gerenoveerd en is een privéwoning.[4][N 3]

In 1837 werd een nieuwe geburenkring gevormd door de Halfgalg samen met de Stenenmolenstraat, toen de twee buurten sinds een paar jaar gescheiden waren door het buiten Groot-Brittanië allereerste passagiersspoor.[N 4] Aan de Halfgalg begon de Zemstbaan. Nieuwbouw langsheen deze laatste enkele jaren voor de Tweede Wereldoorlog, liet zich ook gelden in de Halfgalg en met de typische huisjes verdween ook de geburenkring, zodat na afschaffing van de stadsautobuslijn 2 en 2-doorsteept met opschrift 'Halfgalg' en toepasselijke halte op de Brusselsesteenweg ietsje ten zuiden van de Kruisbaan, ook de benaming[N 5] bij velen in de vergetelheid raakte.[5]

Straatnamen in de omgeving[bewerken]

In het gehucht Halfgalg[bewerken]

Aan de Halfgalg heetten de Kruisbaan en de Zwartkloosterstraat tot in de 20e eeuw Groote Driesbaan respectievelijk Kleine Driesbaan.[6] De huidige straat Geerdegemdries was toen (nog zonder zuidelijkste lus) de Groote Dries, welke naam nog minstens tot na 1964 gold voor slechts het van oost naar west lopend stukje ervan,[7]

Aan de oudste benaming voor deze buurt herinnert de vrij jonge Heisegemstraat. Daar vlak naast loopt netjes parallel de recente Barbelgemstraat, hoewel Barbelgem vermoedelijk verder van Heisegem zal gelegen hebben.[N 1]

Valse Halfgalg[bewerken]

Zowel de ware locatie van het gehucht bij de 'Groote Dries' als het trapezium Dijkstraat – Belgradestraat – Toekomststraat (nu Guldendal) – Geerdegemvaart staan aangeduid als 'Halfgalg' op een kaart uit de periode 1919–1939 (getoond op 2012-11-23 door 'marcanne').[3] Op het 'Grondplan der stad Mechelen 1901' dat bij het boek met stratenbeschrijvingen van kanunnik Willem Van Caster was gevoegd, en die niet verder uitwaarts dan de 'Peerdekerkhofstraat' (nu Belgradestraat) reikt, staat zowel links als rechts van de Brusselsesteenweg 'Geerdegem Halfgalg' duidelijk voor het gebied tot aan de Sint-Jan Berchmanskerk. Deze uitbreiding van de omschrijving komt niet op noemenswaardig oudere kaarten voor en is wellicht na de Tweede Wereldoorlog niet (meer) gangbaar geweest.

Halfgalgstraat en Oratorenstraat[bewerken]

Aan de Halfgalg herinnerde tot rond 2012 de Halfgalgstraat. Ze kwam eertijds vanuit het Geerdegems Veld, recentelijker vanaf het kruispunt Wilgenstraat-Dennenstraat-Jubellaan, schuin uit in de Stenenmolenstraat vlakbij de Brusselsesteenweg. Daar aan de overzijde van de steenweg begint de Kruisbaan en ten zuiden van deze laatste bevond zich de Halfgalg.[N 4]De Halfgalg komt ook voor op een uit 'Den Caert-Boeck van Geerdeghem' in 1739-40 nagetekende kopie met de weiden toebehorend aan Den Heylighen Geest van St Ians Binnen Mechelen: Net rechts van de Brusselsesteenweg leest men Aen De Halve Galgh naast Den Hof van t' oratorie met nog iets hoger rechts de weiden benut door De Eerw: PP: Oratoren.[8] Op het eerste zicht zou deze Halfgalg dan gelegen hebben ten oosten van de steenweg, wat op die schets laat vermoeden: meteen ten noorden van de Halfgalgstraat; die weiden lagen dan op de locatie van de huidige Oratorenstraat. Maar... de oude kaart is niet met het noorden zoals heden gebruikelijk, bovenaan... doch wel onderaan. Mechelen Mapt vraagt zich dus af, of de verkeerde interpretatie van dit kaartje zonder andere herkenningspunten en versterkt doordat de toenmalige Brusselsesteenweg tot merkelijk dichter bij die Hof boog, aan de basis lag van de naamgeving Oratorenstraat alwaar daar geen zinnige aanleiding voor blijkt.

Het nieuwe spoortraject naar de luchthaven van Zaventem en ermee gepaarde stationsheraanleg noopten tot een bijzonder evacuatieplan wegens het grote aantal bommen tijdens de Tweede Wereldoorlog bestemd voor het nabije 'Arsenaal', dat ondanks die toenaam de Centrale Werkplaats van de Spoorwegen was en is: Het risico alsnog onontplofte springtuigen op te graven gold ook in de Halfgalgstraat.[9] Die spoorlijn doemde er echter de huizen tot sloping. Daarmee zou ook de geheel in de werf gelegen straat finaal kunnen verdwijnen want een brug of tunnel is niet gepland.[3][10]

Externe links[bewerken]

  • Zie bron[5]: Verdwenen erfgoed in Mechelen-zuid: Het intrigerende gehucht "Halfgalg"
  • Zie bron[3]: Halfgalgstraat (Foto's van de straat met onteigende huizen: 'Me.Ex.Mu' en 'marcanne')

Bronnen[bewerken]

  1. Diverse auteurs. Mechelen-Zuid. Wikipedia (2011-12-02). Nagezien 2013-05-16.
  2. Stad Mechelen en Geerdegem op deel van een kaart (fotokopie met in marge handgeschreven "b6469") (Webpublicatie door Marc Alcide)
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Smets, Jan et al [bloggers]. Halfgalgstraat. Archief: November 2012. Mechelen Blogt (2012-11-20 tot 25). Gearchiveerd van het origineel op 2013-04-17. Nagezien 2013-04-20.
  4. Hof van Geerdegem (ID: 1422). De Inventaris van het Bouwkundig Erfgoed. Onroerend Erfgoed (Vlaamse Overheid). Nagezien 2013-05-08.
  5. 5,0 5,1 Alcide, Marc. Verdwenen erfgoed in Mechelen-zuid: Het intrigerende gehucht "Halfgalg". Uitg.: auteur. Nagezien 2013-04-20. Marc Alcide hoorde of hoort bij de Zemstse heemkundige kring de Semse
  6. Kopie van een stadsplan uit het Interbellum (Webpublicatie door Marc Alcide - qua stijl vermoedelijk ook een uitgave van De Rouck)
  7. Kaart Nr. 62 – Plan van Mechelen en grote omgeving, 3e uitgave, R. De Rouck. Prijs: 35 Fr. (Grote Dries nog verbonden met en in verlengde van Regenboogstraat; Geerdegemdries slechts in het [bijna] verlengde van Molenweide maar nog geen zuidelijke lus, wel een verbinding die tussen de Regenboogstraat en toen nog onbestaande Bedrijvenlaan in, van Geerdegemstraat/Grote Dries naar Schonenbergbaan/Broekstraat liep – nu Geerdegem-Schonenberg wijl ter hoogte van de huidige E19, vanaf die verbindingsweg de inmiddels verdwenen Broekstraat langsheen (en met een viertal zijwegen doodlopend in) het Geerdegems Broek en omheen de Zennebeemden naar de Zemstbaan liep; nog geen E10 [nu E19] noch E. Walschaertsstraat;). De Rouck liet na op kaft, info- en straatnamenlijst of kaart een jaartal te vermelden maar Racing Basket speelde nog in de Groentehalle (tot 1968) en Mercedes (1964-73) was reeds aan het Keerdok.Nagezien 2013-05-05
  8. Kopie uit 1740-41 van het 1e blad uit het Kaartenboek van Geerdegem (Webpublicatie door Marc Alcide)
  9. Légère, Christophe. Graafwerken stationsproject nopen stad tot noodplan — Evacuatieplan voor duizenden Mechelaars. Het Nieuwsblad (2012-07-07). Nagezien 2013-04-20.
  10. Het werfgebied. Stad Mechelen. Nagezien 2013-04-21. De Halfgalgstraat valt geheel in werf 010A.

Voetnoten[bewerken]

  1. 1,0 1,1 Reeds in de periode van oude vermeldingen van Heisegem, werd in de omgeving ook Barbelgem alias Berbelgem genoemd, waarvan Mechelen Mapt noch de juiste ligging, noch enige grenzen vond. Een heer van Barbelgem en anderen "bleven al doet" (dood) tijdens de 12e-eeuwse Grimbergse Oorlogen.
  2. De bron Marc Alcide verwijst naar Berlemont en Onsia die een geschrift uit 1617 vermeldden waarin bij de Geerdegemdries van een 'galg' gewaagd werd. De authentieke spelling of wat ermee bedoeld werd, kon Mechelen Mapt evenwel niet achterhalen.
  3. De in 1797 verdreven congregatie van de oratorianen keerde naar verluidt nimmer naar Mechelen terug, maar door individuele inzet verloren de 'Oratoren' nog niet alle praktische lokale betekenis: Zeventien jaar later herstichtte een oud-lid het instituut van de orde in de Begijnenstraat en twee jaar erna kwam het in de Sint-Jansstraat. Dit College van Sint-Jans werd in 1820 door een andere seculiere priester voortgezet doch in 1825 net als alle bisschoppelijke instellingen door de vorst van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden verboden. Nog voor de Belgische Onafhankelijkheid werd een quasi identiek instituut in de Bleekstraat als Klein Seminarie opgericht, men kan stellen: heropend. — Bron:
    Geerts, Michel. Inventaris van het archief van het Klein Seminarie te Mechelen 1830–1988 (Pdf). BIM-SEM Berthoutinstituut Klein Seminarie, Mechelen (2007). Nagezien 2013-05-08.
  4. 4,0 4,1 Mogelijk werd de geburenkring gevormd om een bestaande samenhang, die door die spoorlijn naar Brussel bedreigd leek, in stand te houden. Een vanouds naar de Halfgalg leidende Halfgalgstraat hoorde tot de zusterbuurt; vrijwel zeker liep die straat pal op de Brusselsesteenweg samen met de Stenenmolenstraat, en werd het eindstukje ietsje eerder afgebogen bij de aanleg van die spoorbaan. Mechelen Mapt kon nog niet uitvissen of de naam Stenenmolenstraat, of eventueel Halfgalgstraat, destijds ook verder westwaarts had gegolden en dat dit eind aan dezelfde zijde van de Brusselsesteenweg en spoorweg als de Halfgalg, pas na het ontstaan van de geburenkring werd omgedoopt tot 'Groote Driesbaan', alwaar die later 'Kruisbaan' heette.
  5. Mechelaars zeiden steevast "d'Al(lɘ)fgal(lɘ)g" met het bepaald lidwoord als het ware vastgeklonken, zoals in "na/œp d'Al(lɘ)fgal(lɘ)g", vgl. "nar/in Answεk" — beide dialecttermen zijn van vrouwelijk genus.