Dossinkazerne

Uit Mechelen Mapt, het vrije naslagwerk over Mechelen
Ga naar:navigatie, zoeken
English.gif Historical Barracks Dossin in Mechelen
De binnenkoer van de Kazerne Dossin

Bezig met het laden van de kaart...

Dossinkazerne en bijhorend museum

De 18e-eeuwse kazerne Dossin te Mechelen werd na een bewogen geschiedenis een internationaal gekend museum en omvat daarnaast een aantal woongelegenheden, van woonlofts tot appartementen.

Geschiedenis[bewerken]

In 1744 verzocht de Stad een kazerne te bouwen om de aanhoudende overlast van her en der bij burgers ingekwartierde vreemde soldaten op te lossen. Op een voormalig cellenbroedersterrein en grotendeels op stadskosten werd de infanteriekazerne het Klein Kwartier[N 1] in 1756 opgetrokken, nadat eindelijk toestemming was verleend door Maria-Theresia van Oostenrijk. Aldus werd het complex ook wel Hof van Habsburg genoemd, temeer daar keizer Jozef II het in 1781 bezocht.[1]

De kazerne kende gedurende 190 jaren een vrij conventioneel militair gebruik, ook als wapendepot tijdens de Eerste Wereldoorlog.(bron?) Ze werd in 1918 hernoemd naar oorlogsheld luitenant-generaal Emile baron Dossin de Saint-Georges (1854-1936), die in oktober 1914 een legerdivisie had aangevoerd bij de Slag om de IJzer.[N 2]

De kazerne werd echter wereldberucht [N 3] als het SS-doorgangskamp (SS-Sammellager Mecheln) waar vanaf 27 juni 1942 de Nazi's in totaal 24.908 Joden en 351 Roma en Sinti lieten verzamelen en hen via de er vlak naast liggende spoorlijn deporteerden om hen in Auschwitz-Birkenau uit te moorden. Hoewel een kleine minderheid in een naburig Pools werkkamp afgeleverd werd en van de anderen in het uitroeiingskamp 37,8 procent eveneens moest sloven, was ook hun overlevingskans gering. Slechts 1.240 gedeporteerden haalden het einde van de Tweede Wereldoorlog. Geheel buiten de Dossin om werden enige duizenden Joden en nog 49.628 personen uit andere 'ongewenste' groepen vanuit België naar Nazigevangenissen en -concentratiekampen weggevoerd.[2] Van hen keerde een relatief groter aantal terug.[N 4]

De Shoah doodde[N 5]
ruim 5,1 miljoen Joden
uit de Sovjet-Unie en
het latere Oost-Europa
en daarenboven nog een
tweehonderdduizendtal
uit de asmogendheden
en ±  269.000 uit bezet
West-Europees gebied:
Bezet
verblijfland
Holocaust-
doden
Nederland  100.000
Frankrijk  77.000
Griekenland  60.000
België  29.000
Luxemburg  2.000
Noorw. & Den. <  1.000
Voorts
werden
4,3 ~ 7 [N 5]
miljoen
niet-
Joden
door het
regime
vermoord:
Ter dood geviseerde groep doden x  1.000
Etnische Slaven 3.800 ~ 5.000
Roma & Sinti 220 ~ 1.500
Fys./psychisch gehandicapten 200 ~ 250
Politicide: vrijmetselaars, marxisten,
roomse clerici, christelijke sektele-
den (overwegend Jehova's getuigen)
82 ~ 250
Homoseksuelen 3 ~ 15

In augustus 1942 reisde het eerste treinkonvooi vanuit de Dossinkazerne af, nog 27 andere zouden volgen. Uit de derdeklasrijtuigen ontsnapte vóór het twaalfde transport slechts 2 keer iemand en beiden waren opnieuw opgepakt. Vanaf dat van 10 oktober sprongen er echter bijna iedere keer uit zodat 183 het noodlot ontliepen — waaronder Joseph Hakker, die aldus zijn wedervaren kon beschrijven in ‍'De Geheimzinnige Kazerne Dossin'‍. De overschakeling in april '43 op vrachtwagons vanaf het konvooi XX verliep nochtans meteen allesbehalve vlekkeloos want onderweg naar het uitroeiingskamp bevrijdde al in Boortmeerbeek het Belgisch Verzet een aantal Joodse mensen. Van hen werden er 23 doodgeschoten en tientallen gevat maar 119 bleven uit Nazihanden.[3] Evenals Joden in konvooi XXIII, vertrokken op 15 januari '44 al de Roma en Sinti, even veel vrouwelijk als mannelijk doch 47 procent jonger dan 15. Zij kwamen uit Noord-Frankrijk en België maar niet uit het toenmalige zigeunerwoonwagenkamp in het nabije Elewijt. Uit hun nummerloze transport Z (van de ook Duitse term ‍'Zigeuner'‍) naar Auschwitz zou niemand in een gaskamer verzeild zijn maar toch vond 91 procent de dood waarbij geregeld niet eens een overlijdensakte opgesteld werd.[4] Uitzonderlijk ontliep de Nederlands-Joodse muzikant, komiek en acteur Abraham Bueno de Mesquita als voor de Nazis toevallig nuttige kunstenaar zelfs deportatie naar Auschwitz, doch bijvoorbeeld de Duits-Joodse schilder Felix Nussbaum had dat geluk niet.[5] In 1944, na het laatste transport in augustus, verbleef ook zanger Bobbejaan Schoepen drie maanden in ‍'den Dossin'‍.

Van 1947 tot 1975 was het Centrum voor Administratieve Diensten (CAD) van het Belgisch Leger er gekazerneerd. Een opknapbeurt na dertien jaren verval zorgde in 1988 voor enige woongelegenheden en ook het stadsarchief werd er ondergebracht.

Memoriaal, Museum en Documentatiecentrum[bewerken]

In 1992 dachten de Vlaamse Gemeenschap, de provincie Antwerpen en de Stad Mechelen de voorste kazernevleugels om te vormen, in samenwerking met de Joodse Gemeenschap, tot een educatief centrum om te voorkomen dat de geschiedenis zich zou kunnen herhalen. Mede doordat de meeste gevangenen al na enkele dagen werden gedeporteerd, bleken er echter weinig concrete getuigenissen over hun lokale levensomstandigheden. Na enige verbouwingen herbergde ze dan gedurende twee decennia het Joods Museum van Deportatie en Verzet.[N 6] De vaste tentoonstelling vertelde de geschiedenis van de Endlösung in België en Europa, aan de hand van aangrijpende brieven, enkele foto's en een aantal tekeningen en schilderijen, gemaakt door Joodse tekenaars en schilders. Door de jaren heen verwierven veel van deze werken internationale bekendheid.

Ingevolge plannen uit 2001 van de Vlaamse Regering, sneuvelde ten behoeve van de sinds 2008 met haar drieledige functie voluit Kazerne Dossin: Memoriaal, Museum en Documentatiecentrum over Holocaust en Mensenrechten genaamde Kazerne Dossin[6] in 2009 het voormalige Arresthuis [7] aan de overzijde van de Goswin de Stassartstraat. Wijl het documentatiecentrum open bleef, werd het jaar erop het toenmalige museum gesloten en opende daar in september 2012 de gedenkplaats van de site. Nog voor de opening in november van het tegenoverliggende nieuwe museum schonken Manfred en Christel Lammel uit hun collectie zes schilderijen en een duizendtal boeken over de Holocaust en een verzameling antisemitische postkaarten en drukwerken.[8]

De Provincie Antwerpen verleende de Erfgoedprijs 2017 aan het documentatie­team van de Kazerne Dossin. Deze medewerkers, vrijwilligers en familieleden van gedeporteerden werden bekroond voor het langlopende herinnerings­project Geef ze een gezicht, dat sinds dat jaar ook digitaal een 25-duizendtal portretten toont van naar concentratie­kampen gedeporteerde Joden, Roma en Sinti uit Frankrijk en België, van wie driekwart via de Dossinkazerne.[9]

Bezoeken

De website 'Kazerne Dossin'
geeft voor een bezoek zeer
overzichtelijk en compleet
alle nuttige inlichtingen.

VOORMALIGE KAZERNE LT. GEN. BARON DOSSIN
DEPORTATIECENTRUM VOOR JODEN VAN 1942 TOT 1944
ZES ONGELIJKE STAVEN UIT DE AUTHENTIEKE SPOORLIJN
SYMBOLISEREN 6.000.000 JOODSE SLACHTOFFERS
VAN ALLE LEEFTIJDEN
Dossinstaven.jpg
Opschrift en symboliek bij de ingang

Een vrachtwagon zoals voor de transporten XX–XXVIII benut was, staat naast de voormalige kazerne op een betonnen sokkel alwaar de spoorlijn liep.

Varia[bewerken]

  • In 2016 werd Herman Van Goethem, historicus en directeur van museum Kazerne Dossin verkozen tot nieuwe rector van de Universiteit Antwerpen.[10]
  • In 2016 –'17 waren in het museum 12 door Arthur Langerman verzamelde originele affiches te zien die het antisemitisme voorstelden.[11]
  • In 2017 stelde jeugdauteur Marc de Bel in de Dossinkazerne zijn derde roman in het zogenaamde 'historische Young Adult  '-genre voor. Deze ‍'Marie, codenaam Jeanne'‍ speelt zich af tijdens de laatste dagen van de Tweede Wereldoorlog. Hij is gebaseerd op net overleden en nog in leven zijnde getuigen van de gruwel, van wie er enkele de lezing bijwoonden.[12]

Zie ook[bewerken]

Galerij[bewerken]

Filmlinks[bewerken]

Het CAD in de Mechelse Dossinkazerne
(deel 1)
Het CAD in de Mechelse Dossinkazerne
(deel 2)
Dag van de Joodse martelaar
september 2011


Kazerne Dossin - Memoriaal
New Holocaust Museum
Expo Bevrijding Buchenwald 2015


Literatuur[bewerken]

Een recente kijk op het XXe transport verscheen bij VUBPress in 2008. De auteurs Maxime Steinberg en Laurence Schram belichtten ook de ganse deportatieperiode via het SS-Sammellager Mecheln, een jaar later uitgebracht in een drietalig (Nederlands, Frans en Engels) werk van ± 1.600 bladzijden in vier delen, op initiatief van Kazerne Dossindirecteur Ward Adriaens, die ook de inleiding schreef; Patricia Ramet, Eric Hautermann en Ilse Marquenie zorgden onder meer voor het onderzoeks- en documentatiewerk.

  • Steinberg, Maxime; Schram, Laurence. Transport XX Mechelen-Auschwitz. VUBPress, Brussel (2008)
  • Steinberg, Maxime (co-aut. vol. 1); Schram, Laurence (co-aut. vol. 1); Adriaens, Ward (inleiding, concept); Ramet, Patricia (red.); Hautermann, Eric (red.); Marquenie, Ilse (red.). Mecheln-Auschwitz 1942-1944 - 28 transporten, 18 522 portretten / 28 transports, 18 522 portraits / 28 transports, 18 522 portraits (4 volumes). Joods Museum van Deportatie en Verzet, Mechelen; Academic and Scientific Publishers nv [ASP]; VUBPress, Brussel (2009)
    • Vol. 1. De vernietiging van de Joden en zigeuners van België / La destruction des Juifs et des Tziganes de Belgique / The destruction of the Jews and gypsies from Belgium.
      Een historische synthese van de raciale en antisemitische vervolgingen in België en Noord-Frankrijk brengt het ingewikkelde en bewogen verhaal van de actie, reactie en interactie tussen bezetter, bezetten en vervolgden geconfronteerd met de Endlösung.
    • Vol. 2. Gezichten van gedeporteerden: transporten 1-13 / Visages des déportés : transports 1-13 / Faces of the deportees: transports 1-13.
      De volkerenmoord krijgt een gezicht in biografische schetsen die het lot van de gedeporteerden illustreren; vervolgd in deel 3.
    • Vol. 3. Gezichten van gedeporteerden: transporten 14-26 / Visages des déportés : transports 14-26 / Faces of the deportees: transports 14-26.
    • Vol. 4. Namenlijst van de gedeporteerden / Liste des noms des déportés / List of names of the deportees.
      Herziene en verbeterde alfabetische namenlijst, verrijkt met enkele biografische aantekeningen over hun lot.[N 7]

Dit in alle Vlaamse openbare bibliotheken voorhanden lijvig werk wordt ook beschreven in onder andere:

Externe links[bewerken]

Zie ook onder Bronnen

Bronnen[bewerken]

  1. 16: Mechelen, 1000 jaar Mechelaars en hun soldaten. Waar is de tijd. p. 378-379. Waanders/Diogenes (2002)
  2. Moreau, Patrick; Vanmolkot, Rik (red). Systematiek en willekeur – Het verhaal van de politieke gevangen uit het arrondissement Mechelen. EPO, Berchem (2004) (online: getuigen.be). Nagezien 2017-08-28.
  3. (Nederlandse vertaling) Deem, James M.. De gevangenen van Breendonk – Persoonlijke getuigenissen uit een SS-kamp p. 256. Overamstel uitgevers bv 'Horizon' (2015). Nagezien 2017-07-01.
  4. (de) Baumgartner, Gerhard. Das Schicksal der europäischen Roma und Sinti während des Holocaust – Mechelen/Malines (Pdf). Verein erinnern.at, Wenen (Oostenrijk). Nagezien 2017-07-11.
  5. Interne Keuken – Orgelman. Radio één (2014-10-11). Nagezien 2017-06-30.
  6. Oprichtingsstatuten 'Kazerne Dossin: Memoriaal, Museum en Documentatiecentrum over Holocaust en Mensenrechten' neergelegd 2008-10-29. Bijlagen. Belgisch Staatsblad (2008-11-06). Nagezien 2017-07-07.
  7. Ausloos, Veerle. Archeologische opgraving Arresthuis. Agentschap Onroerend Erfgoed Vlaanderen (2010-04-14). Nagezien 2017-07-04.
  8. Belga; Provoost, Ellen (red.). Grote Joodse kunstcollectie komt naar België. Het Laatste Nieuws (2012-10-04) Nagezien 2017-07-04.
  9. De Moor, Leen. Documentatieteam van Kazerne Dossin wint Erfgoedprijs. MadeInMechelen (2017-10-18) Nagezien 2017-10-22.
  10. 'joro'. Herman Van Goethem verkozen tot nieuwe rector UA. Gazet van Antwerpen (2016-03-08) Nagezien 2017-07-02.
  11. Verberckmoes, Yannick. Holocaust-verzamelaar: 'De propaganda begint altijd met humor'. De Morgen (2017-04-05) Nagezien 2017-07-02. (Zie ook 'De imaginaire Jood 08.05.2016 – 08.05.2017'. Kazerne Dossin.)
  12. Van Eycken, Erik. Marc de Bel stelt nieuw boek voor in Kazerne Dossin. Gazet van Antwerpen (2017-02-28) Nagezien 2017-07-02.

Voetnoten[bewerken]

  1. Amper een jaar na het Klein Kwartier werd het Groot Kwartier gebouwd, een ruiterij- en artilleriekazerne aan het Berthoudersplein en zich uitstrekkend langsheen de Zandpoortvest; de stallingen dateerden uit 1824. Haar rol werd in 1898 overgenomen door een nieuwe kazerne, de Baron Michel, aan de Liersesteenweg. Het Groot Kwartier was stadsbezit vanaf 1932 tot vlak voor de sloop in 1948 tot nieuwbouw van de Rijksmiddelbare Jongensschool (de latere Rijksmiddelbare School Pitzemburg).
  2. Deze divisie verdedigde het gebied nabij Lombardsijde, Ramskapelle en Saint-Georges en bij haar terugtocht wist ze de Duitsers tot staan te brengen door de IJzer te laten overstromen. Aanvoerder Dossin werd baron de Saint-Georges in 1932.
  3. Aan het kamp te Mechelen en enige veel grotere van andere types elders in Europa blijft ter gedachtenis ruchtbaarheid gegeven, in schril contrast met het pas in de 21e eeuw besefte enorme aantal van ruim 41.000 door de Nazi's ingerichte en veelal dodelijk gebruikte kampen van allerlei soort en omvang die achteraf opgeruimd werden, zoals ook meer dan duizend getto's. Bron:
    (en) Lichtblau, Eric. The Holocaust Just Got More Shocking. The New York Times (2013-03-01). Nagezien 2017-08-27.
  4. Bronnen zijn niet steeds onderling vergelijkbaar [bijvoorbeeld gezichtspunten aangaande categorisatie al dan niet bij 'Holocaust'] of exact [bijvoorbeeld vermeldde Moreau 1.207 i.p.v. 1.240]. In de voor ona land grootste andere groepen (verzetslui en overige politieke tegenstanders) beliep alvast op grotere schaal het dodental veelal 1 tot 2 op 3.
  5. 5,0 5,1 De getallen hier zijn voor Joden in overeenstemming met de recentste schattingen (2005) gebaseerd op de 'Encyclopedie van de Holocaust' van een internationaal auteurscollectief (sinds 1987); in 1985 kwam Raul Hilberg uit op 4,67 M O-Europees + 0,18 M As + 0,26 M W-Europees. Van de veel ruwere schattingen voor anderen werden extremen (als 2 M Roma en 19,3 M Slaven) weggelaten. De genocide van enige honderden miljoenen Slaven en mogelijke nazaten van Dzjengis Khan was een langetermijnplan, deels ten uitvoer gebracht onder meer op krijgsgevangenen. Van de bij 'politicide' nochtans mede vermelde marxisten is het aantal niet inbegrepen, wegens Mechelen Mapt nog onbekend.
  6. In april 2012 stierf Nathan Ramet, stichter en toenmalige voorzitter van het Joods Museum van Deportatie en Verzet.
  7. Bij zoeken op naam zou men in de online database op de Yad Vashem The World Holocaust Remembrance Center website extra informatie kunnen vinden, zoals het beroep en van gehuwde dames de naam van de echtgenoot.