De Wonderbare Visvangst

Uit Mechelen Mapt, het vrije naslagwerk over Mechelen
Ga naar:navigatie, zoeken
English.gif Triptych retable painted by Peter Paul Rubens, for and in a church at Mechelen
Het drieluik 'De Wonderbare Visvangst' (P. P. Rubens)
in de rechterzijbeuk van de O.-L.-Vrouw-over-de-Dijlekerk

Het drieluik 'De Wonderbare Visvangst' hangt aan de muur waartoe Peter Paul Rubens het in 1618-19 had geschilderd, in de Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijlekerk te Mechelen. Samen met de buitenzijde van de luiken en met de zijpanelen van de bijhorende basis, omvat dit werk van de grote meester zeven visserstaferelen. Dat voetstuk, met de gekruisigde Verlosser op het middenpaneel, blijft ontvreemd.

Geschiedenis en algemene voorstelling

In 1613-14 besliste het gilde van de Mechelse visverkopers om hun altaar, in de Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijlekerk, te vernieuwen. Het duurde echter nog enkele jaren vooraleer dit plan werd uitgevoerd. Op 9 oktober 1617 ging Peter Paul Rubens naar Mechelen om te kijken waar het altaarstuk in de kerk zou geplaatst worden. In de herberg 'Den Helm' kwam het tot een akkoord tussen de Antwerpse meester en het bestuur van de gilde. Op 5 februari 1618 werd een contract opgesteld. Op 11 augustus 1619 werd het vervaardigde omvangrijke kunstwerk vanuit Antwerpen verscheept naar Mechelen. De gildedekens betaalden er 1.600 gulden voor.

In zijn oorspronkelijke vorm bestond deze altaardecoratie uit een triptiek als retabel, met eronder een drieledige predella. In beeld gebracht zijn verschillende, los van elkaar staande, Bijbelse voorstellingen, waarin telkens het vissen een belangrijke rol speelt. Het centraal thema op het hoofdpaneel is de christelijke parabel van de wonderbare visvangst (Lucas 5:1-11). Op de binnenluiken herkent men links het verhaal van de cijns- of belastingspenning die te Kafarnaum gevonden wordt in de bek van een vis[1] en rechts de deuterocanonieke legende van de jonge Tobias en de Engel. Het gaat telkens om een miraculeuze visvangst en om de idee van de volgzaamheid (ten opzichte van een onbegrijpelijke opdracht) die wordt beloond. Ook de twee predellaschilderijen hebben te maken met het vissen als allusie op apostolisch redden: het oudtestamentische verhaal van Jonas die in zee wordt geworpen (Jonas 1:1-16) en Christus die op het meer wandelt.

Wanneer het triptiek gesloten is, ziet men op de buitenluiken de afzonderlijke voorstellingen, ten voeten uit, van de heiligen Petrus en Andreas, de twee vissers aan het meer van Galilea die Jezus' eerste apostelen werden en de patroonheiligen waren van de Mechelse visverkopers.

In 1794 werd het ganse kunstwerk uit de kerk weggehaald door de Fransen en naar Parijs overgebracht. Na 1815 werd het drieluik gerestaureerd en in 1816 kwam het terug naar de kerk. Twee van de predellastukken waren inmiddels, in 1803, naar het Museum van Schone Kunsten in Nancy (Lorraine) gestuurd en werden niet gerestaureerd. Het middelste predellapaneel, een Christus aan het kruis, was vermoed vernietigd te zijn tot het in april 2008 door toenmalig stadsbeiaardier Jo Haazen te Nizjini Novgorod in Rusland herkend werd, er uitgeleend door het Hermitage Museum van Sint-Petersburg. Het hoort tot de collectie van de Moskovitische immobiliëngigant Vladimir A. Logvinenko, zoals meer werken van Rubens. Reeds op 13 en 14 september van datzelfde jaar viel een replica ervan te bewonderen in het Beiaardmuseum te Mechelen.[2][3][4][5][6]

Details

De Wonderbare Visvangst

Het centrale paneel van de triptiek van de Mechelse visverkopers toont de Wonderbare Visvangst op het Meer van Genesareth (Lucas 5:9). De vissersboten komen terug met een uitermate rijke vangst. Op de voorgrond ziet men gespierde vissers die alle moeite moeten doen om de zware netten aan wal te halen. Op de achtersteven van een boot speelt zich het hoofdgebeuren af: een knielende Petrus, geschrokken door de bovennatuurlijke visvangst, buigt zich smekend voor Christus. Deze stelt hem gerust met de woorden: "Vrees niet, voortaan zult gij mensen vangen" (Lucas 5:10). Bijna onvermijdelijk inspireerde Rubens zich op het gelijknamige tafereel uit de beroemde tapijtenreeks 'De handelingen van de Apostelen', die in 1517-21 te Brussel werd geweven naar kartons door Rafaël Santi. Men weet dat Rubens deze tapijten heeft gezien en er details uit natekende.[7]

  • Huidige bewaarplaats: Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijlekerk in Mechelen
  • Historische bewaarplaats: Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijlekerk in Mechelen, er ontvreemd in 1794 naar Parijs en teruggebracht in 1816
  • Vervaardiger: Peter Paul Rubens
  • Fysische beschrijving: paneel, 301 x 235 cm

De Cijnspenning

Het linkerluik van de triptiek verbeeldt het verhaal van Petrus, die op Jezus' aansporen een stater (die nodig is om tol te betalen) vindt in de bek van een vis (Matteüs 17:24-27). Petrus houdt een grote vis bij de kieuwen en toont de omstanders het muntstuk dat het dier in de bek had (als Christus had voorspeld).[8]

  • Huidige bewaarplaats: Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijlekerk in Mechelen
  • Historische bewaarplaats: Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijlekerk in Mechelen, er ontvreemd in 1794 naar Parijs en teruggebracht in 1816
  • Vervaardiger: Peter Paul Rubens
  • Fysische beschrijving: -

Tobias en de Engel

Het rechterluik van de triptiek kan gezien worden als een voorbeschouwing van de thema's op de centrale en linkerluiken. De jonge Tobias houdt de grote vis (die hij zopas op instigatie van Aartsengel Rafael uit het water had getrokken) bij de kieuwen en kijkt vragend naar de wijzende engel naast hem. Het verhaal wil dat deze de gal laat uitnemen voor de genezing van Tobias' blinde vader.[9]

  • Huidige bewaarplaats: Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijlekerk in Mechelen
  • Historische bewaarplaats: Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijlekerk in Mechelen, er ontvreemd in 1794 naar Parijs en teruggebracht in 1816
  • Vervaardiger: Peter Paul Rubens
  • Fysische beschrijving: -

Heilige Petrus

De achterkant van het linkerluik van de triptiek toont na sluiting Sint-Petrus, frontaal ten voeten uit als een monumentale massieve figuur, met gekruiste sleutels (zijn attribuut naar Matteüs 16:19) en de pauselijke driekroon.[10]

  • Huidige bewaarplaats: Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijlekerk in Mechelen
  • Historische bewaarplaats: Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijlekerk in Mechelen, er ontvreemd in 1794 naar Parijs en teruggebracht in 1816
  • Vervaardiger: Peter Paul Rubens (vermoedelijk grotendeels aan zijn atelier overgelaten)
  • Fysische beschrijving: -

Heilige Andreas

De achterkant van het rechterluik van de triptiek toont na sluiting Sint-Andreas, patroonheilige van schippers, vissers en visverkopers alom. In profiel ten voeten uit, in een wijde paarse mantel, steunt hij op een X-vormig kruis (zijn attribuut gekend als Andreaskruis, waaraan hij in Achaea stierf). Als embleem boven de figuur, staat een kleiner Andreaskruis met er middenin een vlammende vuursteen.[11]

  • Huidige bewaarplaats: Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijlekerk in Mechelen
  • Historische bewaarplaats: Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijlekerk in Mechelen, er ontvreemd in 1794 naar Parijs en teruggebracht in 1816
  • Vervaardiger: Peter Paul Rubens (vermoedelijk grotendeels aan zijn atelier overgelaten)
  • Fysische beschrijving: -

Jonas wordt in zee geworpen

Het linker predellapaneel van de Mechelse visverkopers toont Jonas die tijdens een zware storm overboord gezwierd wordt (ten prooi aan een monsterlijke walvis).[12]

  • Huidige bewaarplaats: Musée des Beaux-Arts in Nancy
  • Historische bewaarplaats: Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijlekerk in Mechelen, er ontvreemd in 1794 naar Parijs en in 1803 naar Nancy gebracht
  • Vervaardiger: Peter Paul Rubens
  • Fysische beschrijving: paneel, 77 x 77 cm (?)

Christus loopt over het water

Het rechterpaneel van de predella toont Christus die op het meer wandelt. Petrus die naar hem toe was gekomen grijpt hij bij de arm en Jezus redt de apostel van de verdrinkingsdood met de woorden: "Gij kleingelovige, waarom hebt gij gewankeld?" (Matteüs 14:24-34). Dit onderwerp - het 'vissen' of redden van mensen - kan gezien worden als een allusie op het hoofdtafereel van de triptiek, waarin Christus aan Petrus zegt: "Voortaan zult gij mensen vangen!"[13]

  • Huidige bewaarplaats: Musée des Beaux-Arts in Nancy
  • Historische bewaarplaats: Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijlekerk in Mechelen, er ontvreemd in 1794 naar Parijs en in 1803 naar Nancy gebracht
  • Vervaardiger: Peter Paul Rubens
  • Fysische beschrijving: paneel, 77 x 77 cm

Gekruisigde Verlosser

Het middenstuk van de predella toont de overleden Christus aan het kruis. Ogenschijnlijk valt dit buiten het kader van de visserstaferelen maar dit beeld van de Verlosser kan begrepen worden als de reddende Jezus,[N 1] ultiem in lijn met de steeds herhaalde symboliek van het vissen als geestelijk redden van mensen door ze aan te spreken om hem na te volgen.

  • Huidige bewaarplaats: Heritage Museum, Sint-Petersburg (of althans in Rusland)
  • Historische bewaarplaats: Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijlekerk in Mechelen, er ontvreemd in 1794 naar Parijs en mogelijk in 1803 naar Nancy gebracht, allicht in 1812 ontvreemd naar Moskou
  • Vervaardiger: Peter Paul Rubens
  • Fysische beschrijving: paneel, h 69.6 x b 40.5 cm[N 2]

Externe Links

Galerij

Voetnoten

  1. Vergelijk met bvb. Paus Pius XII Encycliek 'Haurietis aquas in gaudio', IV 1 alinea 47 (1956-05-15) RKDocumenten.nl. Nagezien 2013-02-17
  2. De 7 cm geringere hoogte ten opzichte van de zijpanelen, kan aan eventuele herkadrering en/of een andere wijze van opmeten liggen.
  3. Anno 2013 blijkt het Rubenianum zich nog niet bewust van het in 2008 teruggevonden middenstuk van de predella.

Bronnen

  1. Masaccio 1401–1428, De cijnspenning. "Statenbijbel" Statenvertaling online - Bijbel en Kunst. statenvertaling.net (1637 [origineel]). Nagezien 2013-02-17. (n.a.v. een ander schilderij: het verhaal, "Bijbel - Dat is de ganse Heilige Schrift bevattende al de kanonieke boeken van het Oude en Nieuwe Testament - Door last van de Hoog-mogende Heren Staten-Generaal der Verenigde Nederlanden en volgens het besluit van de Synode Nationaal gehouden te Dordrecht in de jaren 1618 en 1619 uit de oorspronkelijke talen in onze Nederlandse taal getrouwelijk overgezet." ([1]))
  2. Haazen, Jo. Mechels schilderij van Rubens in Rusland ontdekt. Mededelingenblad 2009 nr. 3 p. 11-14. Koninklijke Kring voor Oudheidkunde, Letteren en Kunst van Mechelen. Nagezien 2012-02-17.
  3. Verloren gewaand crucifix van Peter Pauwel Rubens uit de Onze-Lieve-Vrouwekerk teruggevonden. (Pdf). e-Melaan 2008/4 p. 2-3. Cultuurraad van Mechelen (2008-11-12). Nagezien 2013-02-17.
  4. (en) The Great Flemish Painter - Two paintings by Rubens from the V.A.Logvinenko Collection in the Hermitage - 20 May 2004 - 20 May 2005. The State Hermitage Museum, Sint-Petersburg. Nagezien 2013-02-17.
  5. (en) Osborn, Andrew. Russia rules on 'looted' Rubens. BBC News (2004-03-29). Nagezien 2013-02-17.
  6. Smets, Jan verloren gewaande Rubens... (foto 2008-09-14 Smets, Jan) op Flickr. Nagezen 2013-02-17.
  7. De Wonderbare Visvangst. Rubens Online. Rubenianum en de Erfgoedcel Antwerpen. Nagezien 2013-02-18.
  8. De Cijnspenning. Rubens Online. Rubenianum en de Erfgoedcel Antwerpen. Nagezien 2013-02-18.
  9. Tobias en de Engel. Rubens Online. Rubenianum en de Erfgoedcel Antwerpen. Nagezien 2013-02-17.
  10. H. Petrus. Rubens Online. Rubenianum en de Erfgoedcel Antwerpen. Nagezien 2013-02-18.
  11. H. Andreas. Rubens Online. Rubenianum en de Erfgoedcel Antwerpen. Nagezien 2013-02-18.
  12. Jonas wordt in zee geworpen. Rubens Online. Rubenianum en de Erfgoedcel Antwerpen. Nagezien 2013-02-17.
  13. Christus loopt over het water. Rubens Online. Rubenianum en de Erfgoedcel Antwerpen. Nagezien 2013-02-18.