Brusselsepoort
Uit Mechelen Mapt, het vrije naslagwerk over Mechelen
 The Gate of Brussels is the last city gate in Mechelen.
|
De Brusselpoort in Mechelen is de enige stadspoort die overblijft van de oorspronkelijke twaalf poorten. Dit bouwwerk dateert uit de 13e eeuw en haar huidige uitzicht verkreeg ze tijdens de 16e eeuw. Sinds 2000 is er een museum in gevestigd, dat de toegangspoort wil zijn tot de Mechelse geschiedenis.
Inhoud |
Geschiedenis (kort)
Oorspronkelijk werd deze poort de "Overste Poort" genoemd omdat ze, in hoogte, de andere elf stadspoorten van de 13e-14e eeuwse omwalling overtrof.
De benaming "Nieuwe Brusselpoort" dateert van 1698 toen de Nieuwe Steenweg naar Brussel over Vilvoorde werd aangelegd.
Het is een indrukwekkend gebouw dat dateert uit de 13e eeuw. Er zijn in het verleden twee Brusselsepoorten geweest : de Oude en de Nieuwe :
- De Oude Brusselpoort is momenteel verdwenen. Zij was gelegen aan de Schuttersvest ter hoogte van de Oude Brusselstraat.
- De Nieuwe Brusselsepoort bestaat uit twee torens en staat midden op een kruispunt. De bakstenen aanzet van de stadwallen, is duidelijk te zien aan de zijkant van de poort. Er is momenteel een stadsmuseum in gevestigd.
Geschiedenis (lang)
Aarden wal
Mechelen ontstaat op de hogergelegen linker-Dijle-oever rond de Korenmarkt. Langs die zijde, en evenwijdig aan de Dijle, loopt de Romeinse weg tussen de Elewijt en Rumst. Veronderstellingen geven aan dat reeds omstreeks het jaar 1000 een omheining rond dit gebied wordt opgericht, die loopt van de Dijle over de monding van de Melaan via het Hertshoornstraatje, de De Langhestraat, Ganzendries, Milsenstraat, Gebroeders Verhaegenstraat tot aan het Plein. Aannemelijk is dus dat deze omheining, die hoogstwaarschijnlijk bestond uit een aarden wal met gepunte, naast elkaar geplaatste houten palen ervoor, en een drietal poorten, die toegang gaven tot het buitengebied.
Een eerste primitieve stadspoort bevond zich op de Romeinse weg tussen het Pleintje en het latere Onze-Lieve-Vrouwkerkhof. De voorloper van de Overste Poort bevond zich tussen de Milsenstraat en de Ganzendries en tussen de Langhestraat en het Hertshoornstraatje situeerde de eerste Adegempoort. Aan de andere kant was de Dijle een natuurlijke bescherming.
Uitbreiding
Vermoedelijk was Mechelen reeds in het begin van de 13de eeuw omwald. Mechelen werd in die periode een welvarend handelscentrum en door de uitbreiding en groei van de bevolking drong zich, in de tweede helft van de 13de eeuw, de bouw van een nieuwe en grotere omwalling op. Deze omwalling situeerde zich op het tracé van de huidige vesten. De muren van de stadsomwalling werden voorzien van 12 Stadspoorten.
De Zeven Grote Poorten verbinden het ruimere achterland :
- De "Overste Poort" met Brussel
- De "Adegempoort" met Dendermonde en Gent
- De "Katelijnepoort" met Antwerpen
- De "Koeipoort" met Lier
- De "Nekkerspoelpoort" met Diest
- De "Hanswijkpoort" met Leuven
- De "Oude Brusselpoort" met Elewijt, Tervuren, Brussel
De Kleinere Poorten, zoals de Waterpoort, de Nonnenpoort, de Kerkhofpoort, de Blokpoort en de Zandpoort zijn eerder lokaal georienteerd.
De huidige Brusselpoort is de enige stadspoort die overblijft en al de andere poorten kennen we dankzij iconografische Bbonnen. Oorspronkelijk heet de Brusselpoort "Overste Poort" of "Porta Superior".
Wijzigingen
Op het einde van de 14de eeuw gebeurden de aanpassingswerken aan de bovenste verdieping en in de loop van de 15de eeuw werden nog grote verbouwingen uitgevoerd.
Op het einde van de 16de eeuw (met de opkomst van geschut) verdween de noodzaak aan hoge poorten als verdediging. Het bovenste gedeelte van de poort (met de kantelen) werd afgebroken.
In 1615 werden de torens verlaagd en bedekt met schaliën, terwijl de dakkapellen hun huidige getrapte uitzicht kregen. Na de aanleg van de Steenweg naar Brussel (via Vilvoorde), werd de poort "Nieuwe Brusselse Poort" genoemd.
Afbraak
Door het invoeren van verfijndere artillerie verloren de stadsomwallingen hun militaire functie en werden plannen gemaakt om de vesting te slopen. Een gedeeltelijke afbraak gebeurt op bevel van Jozef II in 1781.
Alle buitenversterkingen werden gesloopt zoals ravelijn, Contrescarpen en voorpoorten. De stadwallen en de gracht blijven behouden maar ook de bomengordel van Eiken, Beuken, Olmen, Essen, Abelen en Notelaars wordt gerooid.
Luitenant-Ingenieur Wees tekende de plannen en profielen van de Brusselpoort. In 1806 beveelt Napoleon om alle stadspoorten te slopen en de wallen af te breken. Alleen de Overste Poort ontsnapt aan de afbraak.
Tol
De Brusselpoort blijft echter nog wel haar functie als stadspoort uitoefenen en, in die periode, worden op de plaats van de meeste poorten tolhuisjes of kommiezenhuizen gebouwd waar de tol-inners hun bureau hebben. Tot 1860 bestaat een gedeelte van de stadsinkomsten uit geïnde poortgelden.
Twintigste Eeuw
Sedert 1938 is de Brusselpoort een beschermd monument en tussen de twee wereldoorlogen vindt de kunstenaarskring "Sint-Lucasgilde" onderdak. Op het einde van de Tweede Wereldoorlog dient de poort als schuiloord tegen de overvliegende V1’s en V2’s.
In de Jaren ’60 van de 20e eeuw gebruikten de Mechels politieagenten het gebouw voor het, alsmaar drukker wordende, autoverkeer rond de poort, maar wanneer verkeerslichten worden geïnstalleerd staat de poort jaren leeg. In 1952 wordt het leien dak vernieuwd en dertig jaar later wordt in het kader van het restauratiedossier, waarbij gedacht werd aan het inrichten van een archeologisch museum, in 1982 toestemming verleend om één van de twee torens archeologisch te onderzoeken.
In 1992 start de eerste fase van de restauratiewerken (Met de restauratie van het dak) en in 1996 wordt de buiten-en binnenrestauratie uitgevoerd. Eind 2000 opent het museum Brusselpoort de deuren. De ontwikkeling van een stad wordt, op de voet gevolgd, dankzij teksten, iconografisch materiaal en archeologische voorwerpen.
In 2009 werd dit museum terug gesloten, doch sinds 2010 is "Het Firmament" er gevestigd: een (t)Huis voor figurentheater in Vlaanderen.
Het Gebouw
De buitenzijde
De Brusselpoort bestaat uit een centraal poortgedeelte, geflankeerd door twee robuuste ronde torens met peervormige spitsen. Het gebouw is opgetrokken uit Doornikse en Balegemse kalksteen en het dak is bedekt met leisteen.
Van de 14-15de-eeuwse verdieping rest nu nog enkel een zandstenen band met korfboogfries (Kant Plaissancebrug). Onder deze bogen vinden we mooi uitgewerkte Gotische kraagstenen die krijgers voorstellen met een hellebaard, een kruisboog en een kogel. Hier vinden we ook de gedrukte spitsboog (Boven de ingang) en de spitsboog boven het Onze-Lieve-Vrouwebeeld, met daarin de nis met zuiltjes en drielob.
Langs de kant van de Hoogstraat zien we een vooruitspringende gevel, opgebouwd uit twee bouwlagen. De poortdoorgang is geflankeerd door twee spitsboogopeningen, waarin nu grote ramen staan. In de tweede bouwlaag bevinden zich vier rechthoekige openingen met, links en rechts hiervan, een lager gelegen rondboogvormige opening. Via deze doorgangen kon men vanop de vesten en de promenade de bovenverdieping bereiken.
Het interieur
Het interieur bestaat, op de gelijkvloerse verdieping, uit twee aparte cirkelvormige ruimtes, overspannen met een koepelgewelf dat ondersteund wordt met zware gewelfribben. De muren van de torens zijn 1,80 meter dik en de schietgaten zijn duidelijk zichtbaar.
- Bron : Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen deel 9n, pp 215 e.v.
Extra
Het atelier van Alfred Ost was er destijds gevestigd.
Externe links
Adres
Stedelijk Museum Brusselpoort - Kruispunt Hoogstraat-Ring - Mechelen - Tel : 015 / 29 49 30
Galerij
 |
 |
 |
 |
