Brusselpoort

Uit Mechelen Mapt, het vrije naslagwerk over Mechelen
(Doorverwezen vanaf Brusselsepoort)
Ga naar: navigatie, zoeken
English.gif The Gate to Brussels is the last remaining city gate in Mechelen.
De Brusselpoort

De Brusselpoort in Mechelen is de enig overblijvende van de twaalf stadspoorten.[N 1] Ze dateert uit de 13e eeuw en heette Overste Poort omdat ze, op het hoogste punt gelegen, boven de andere poortgebouwen van de 13e-14e eeuwse omwalling uitkwam. Tijdens de late 16e en vroege 17e eeuw verkreeg ze haar huidige verlaagde uitzicht, waarbij haar twee torens nog steeds een indrukwekkend bouwwerk vormen. De voorpoort verdween pas in de 18e eeuw. Aan de zijkant is de bakstenen aanzet van de eertijdse stadswallen nog herkenbaar. Ze staat nu midden op een kruispunt en sinds 2000 is er een stadsmuseum in gevestigd, dat de toegangspoort wil zijn tot de Mechelse geschiedenis.

Er waren ooit twee Brusselpoorten:

  • De eermalige Brusselpoort werd de Oude Brusselpoort toen de nieuwe haar rol overnam. Ze lag aan de Schuttersvest ter hoogte van de Oude Brusselstraat en werd in 1839 afgebroken.
  • De eerdere Overste Poort heette Nieuwe Brusselpoort nadat in 1698 de nieuwe steenweg naar Brussel over Vilvoorde werd aangelegd; later werd ze de enige, huidige, Brusselpoort.

Inhoud

[bewerken] Voorgeschiedenis

Aarden wal

Mechelen ontstond rond de Korenmarkt op de hogergelegen linkeroever van de Dijle. Het zou gaan om het kruispunt van eertijdse heirbanen,[N 2] hoewel er nooit een spoor uit de Romeinse periode is gevonden.[1] Naast de natuurlijke bescherming geboden door de rivier, kwam allicht rond het jaar 1000 een halfcirkelvormige omheining via de Hertshoornstraat, De Langhestraat, Ganzendries, Milsenstraat, Gebroeders Verhaegenstraat en 't Plein. Het was dit hoogstwaarschijnlijk een aarden wal met gepunte, naast elkaar geplaatste houten palen ervoor, met een drietal toegangspoorten in de huidige Onze-Lieve-Vrouwestraat, Hoogstraat en Adegemstraat.

Vermoedelijk was Mechelen reeds in het begin van de 13de eeuw omwald. Mechelen werd in die periode een welvarend handelscentrum.

[bewerken] Geschiedenis

De Brusselpoort in oude prenten
De Hanswijkpoort in 1578
De Neckerspoelpoort in 1578
De Antwerpsepoort in 1780

[bewerken] Twaalf stadspoorten

Door de groei van de Mechelse bevolking en van het verstedelijkt gebied, drong zich in de tweede helft van de 13e eeuw de bouw van een nieuwe en grotere omwalling op. Het tracé ervan kennen we nog steeds bij de benaming 'vesten'. Die toenmalige muren werden voorzien van 12 stadspoorten.

  • Zeven grote poorten verbonden het ruimere achterland:
  1. De Overste Poort (Porta Superior in het Latijn), of sinds eind 17e eeuw (Nieuwe) Brusselpoort, met Brussel, over Vilvoorde — Sinds 1938 beschermd monument
  2. De Adegempoort, ook wel Sint-Lambrechtspoort en in de 17e eeuw Gentsepoort, met Sint-Niklaas, Dendermonde en Gent — Gesloopt in 1810
  3. De Begijnepoort, vanaf de 14e eeuw (Sint-)Katelijnepoort en vanaf de 17e eeuw (ook) Antwerpsepoort, met Antwerpen — Gesloopt in 1811
  4. De Koeipoort met Lier — Gesloopt in 1847
  5. De Nekkerspoelpoort of Neckerpoort en in de 18e eeuw ook wel Diestersepoort, met Diest (en de Kempen in het algemeen) — Gesloopt in 1812
  6. De Hanswijkpoort, vanaf de 17e eeuw Leuvensepoort, met Leuven — Gesloopt in 1829
  7. De Oude Brusselpoort met Brussel, over Elewijt en Tervuren — Gesloopt in 1839
  • De Waterpoort, ook Gevangenenpoort en Winketpoort genoemd, bewaakte de er versperbare Dijle (dus de bevaarbare rivieren) en deed dienst als gevangenis. Aan de linkeroever gaf een bijhorende zeer kleine poort uit op een lokale landweg.[2][3][4][5] De nochtans enorme Waterpoort werd tot de 'kleine poorten' gerekend omdat het geen belangrijke uitvalsweg was — Gesloopt in 1843
  • Vier kleinere poorten:
  1. De Nonnenpoort, privaat gebruik door het nog buitensteedse begijnhof en de kloosters van Thabor en Blijdenberg — Gesloopt in 1806-'08
  2. De Kerkhofpoort naar Lier en Antwerpen doch al in 1460 op een voetgangersdoorgang na dichtgemetseld — Gesloopt in 1806
  3. De Blokpoort, voorheen Schermoelsblokpoort, naar een stuk grond aan de huidige Bakelaarstraat — Gesloopt in 1810
  4. De Zandpoort, naar het kasteel de Borght van de Berthouts en de Nekkerspoelwijk — Als buskruitmagazijn ontploft in 1546

De huidige Brusselpoort is de enige stadspoort die overblijft en al de andere poorten kennen we dankzij iconografische bronnen.

[bewerken] Wijzigingen

Op het einde van de 14de eeuw gebeurden de aanpassingswerken aan de bovenste verdieping van de Overste Poort en in de loop van de 15de eeuw werden nog grote verbouwingen uitgevoerd.

Op het einde van de 16de eeuw (met de opkomst van geschut) verdween de noodzaak aan hoge poorten als verdediging. Het bovenste gedeelte van de poort (met de kantelen) werd afgebroken.

In 1615 werden de torens verlaagd en bedekt met schaliën, terwijl de dakkapellen hun huidige getrapte uitzicht kregen. Na de aanleg van de Steenweg naar Brussel (via Vilvoorde), werd de poort Nieuwe Brusselpoort genoemd; het adjectief kwam te vervallen nadat de Oude Brusselpoort afgebroken werd en alledaags in vergetelheid verzeilde.

[bewerken] Afbraak

Door het invoeren van verfijndere artillerie verloren de stadsomwallingen hun militaire functie en werden plannen gemaakt om de vesting te slopen. Een gedeeltelijke afbraak gebeurt op bevel van Jozef II in 1781.

Alle buitenversterkingen werden gesloopt zoals ravelijn, contrescarpen en voorpoorten. De stadwallen en de gracht bleven behouden maar ook de bomengordel van eiken, beuken, olmen, essen, abelen en notelaars werden gerooid.

Luitenant-Ingenieur Wees tekende de plannen en profielen van de Brusselpoort. In 1806 beval Napoleon om alle stadspoorten te slopen en de wallen af te breken. Alleen de Overste Poort ontsnapte aan de afbraak.

[bewerken] Tol

De Brusselpoort bleef echter nog wel haar functie als stadspoort uitoefenen en, in die periode, werden op de plaats van de meeste poorten tolhuisjes of commiezenhuizen gebouwd waar de tol-inners hun bureau hadden. Tot 1860 bestond een gedeelte van de stadsinkomsten uit geïnde poortgelden.[6]

[bewerken] Twintigste Eeuw

De Brusselpoort in de 20e eeuw

Sedert 1938 is de Brusselpoort een beschermd monument en tussen de twee wereldoorlogen vindt de kunstenaarskring "Sint-Lucasgilde" onderdak. Op het einde van de Tweede Wereldoorlog dient de poort als schuiloord tegen de overvliegende V1’s en V2’s.

In de Jaren ’60 van de 20e eeuw gebruikten de Mechels politieagenten het gebouw voor het, alsmaar drukker wordende, autoverkeer rond de poort, maar wanneer verkeerslichten worden geïnstalleerd staat de poort jaren leeg. In 1952 wordt het leien dak vernieuwd en dertig jaar later wordt in het kader van het restauratiedossier, waarbij gedacht werd aan het inrichten van een archeologisch museum, in 1982 toestemming verleend om één van de twee torens archeologisch te onderzoeken.

In 1992 start de eerste fase van de restauratiewerken (Met de restauratie van het dak) en in 1996 wordt de buiten-en binnenrestauratie uitgevoerd. Eind 2000 opent het museum Brusselpoort de deuren. De ontwikkeling van een stad wordt, op de voet gevolgd, dankzij teksten, iconografisch materiaal en archeologische voorwerpen.

In 2009 werd dit museum terug gesloten, doch sinds 2010 is "Het Firmament" er gevestigd: een (t)Huis voor figurentheater in Vlaanderen.

[bewerken] Het gebouw

De Brusselpoort in 2005

De buitenzijde

De Brusselpoort bestaat uit een centraal poortgedeelte, geflankeerd door twee robuuste ronde torens met peervormige spitsen. Het gebouw is opgetrokken uit Doornikse en Balegemse kalksteen en het dak is bedekt met leisteen.

Van de 14-15de-eeuwse verdieping rest nu nog enkel een zandstenen band met korfboogfries (Kant Plaissancebrug). Onder deze bogen vinden we mooi uitgewerkte Gotische kraagstenen die krijgers voorstellen met een hellebaard, een kruisboog en een kogel. Hier vinden we ook de gedrukte spitsboog (Boven de ingang) en de spitsboog boven het Onze-Lieve-Vrouwebeeld, met daarin de nis met zuiltjes en drielob.

Langs de kant van de Hoogstraat zien we een vooruitspringende gevel, opgebouwd uit twee bouwlagen. De poortdoorgang is geflankeerd door twee spitsboogopeningen, waarin nu grote ramen staan. In de tweede bouwlaag bevinden zich vier rechthoekige openingen met, links en rechts hiervan, een lager gelegen rondboogvormige opening. Via deze doorgangen kon men vanop de vesten en de promenade de bovenverdieping bereiken.

Het interieur

Het interieur bestaat, op de gelijkvloerse verdieping, uit twee aparte cirkelvormige ruimtes, overspannen met een koepelgewelf dat ondersteund wordt met zware gewelfribben. De muren van de torens zijn 1,80 meter dik en de schietgaten zijn duidelijk zichtbaar.

[bewerken] Extra

Het atelier van Alfred Ost was er destijds gevestigd.

[bewerken] Stedelijk Museum Brusselpoort

Locatie: Brusselpoort, kruispunt Hoogstraat-Ring, Mechelen - Tel.: 015 29 49 30

[bewerken] Galerij

[bewerken] Externe links

[bewerken] Filmlinks

Open Monument - Brusselpoort / Het Firmament


[bewerken] Bronnen

  • Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen deel 9n, p. 215 e.v.
  1. Mechelen binnenstad (ID: 26655). De Inventaris van het Bouwkundig Erfgoed. Inventaris Onroerend Erfgoed (Vlaamse overheid). Nagezien 2014-09-01.
  2. Kokken, Roger; De Noter, Jean-Baptiste (ill.). Waterpoort (Winketpoort) in 1560 en in 1682 Roger Kokken (Flickr). Nagezien 2013-02-25.
  3. Waterpoort of Winketpoort o(f) Gevangenenpoort. Mechelen die Heerlijke. website Mahal. Nagezien 2013-02-25.
  4. Wie waren de 41 Boerenkrijgers - Altijd iemands zoon (Pdf) p. 24. (49 blzn.). De Ware Vrienden van het Archief, Mechelen (versie 2012-02-03). Nagezien 2013-02-25.
  5. Stadspoorten als gevangenis. Regionale Beeldbank. Nagezien 2013-02-25.
  6. Vandaag in de Mechelse geschiedenis: de afbraak van de commiezenhuizen (1961). Stadsarchief Mechelen (2013-04-28). Nagezien 2014-11-03.

[bewerken] Voetnoten

  1. Naar het heden gebruikelijk Brusselpoort geheten bouwwerk, wordt ook wel gerefereerd als de Brusselse Poort of Brusselsepoort: eventueel gaat er Nieuwe aan vooraf. In een historische context leest men ook Overste Poort.
  2. Diverse bronnen noemen soms verschillende vermeende heirbanen, bijvoorbeeld Elewijt-Rumst, Bavay-Breda-Utrecht, Asse-Londerzeel-Kapelle-op-den-Bos-Hombeek (Hombeeksesteenweg), naar Tongeren over Elewijt (nu Tervuursesteenweg) of over Leuven (nu Leuvensesteenweg) naar de Schelde en Gent of Temse (nu Battelsesteenweg en Oude Leestsebaan) - sommige zijn allicht deeltrajecten van andere. Alleszins betrof het de huidige Hoogstraat-Korenmarkt-Guldenstraat-IJzerenleen-Steenweg en Onze-Lieve-Vrouwestraat-Korenmarkt-Adegemstraat.
Persoonlijke instellingen